In deze inventaris zijn de archieven van de gemeente Schaesberg uit de periode 1676-1910 beschreven.
Met ingang van 1 januari 1931 werd in Schaesberg het registratuurstelsel van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten' ingevoerd voor de ordening van het gemeentearchief. De diep ingrijpende wijziging die de invoering van dit stelsel in de wijze van ordening pleegt te brengen is gewoonlijk aanleiding om de datum van invoering van dit stelsel als eindpunt te nemen voor de ordening en inventarisatie van een gemeentearchief. Daar de archieven van de gemeente Schaesberg uit de periode 1911-1930 echter waren omgewerkt volgens genoemd registratuurstelsel, werd 31 december 1910 als eindpunt gekozen voor de ordening en inventarisatie van de oude archieven van Schaesberg. Een enkele keer is, waar dit wenselijk of noodzakelijk was, van deze einddatum afgeweken.

Over de lotgevallen van de archieven van de gemeente Schaesberg kunnen we heel kort zijn omdat er maar zeer weinig over bekend is.
De oudst bewaard gebleven inventaris dateert van 1830 doch bevat slechts een uiterst summiere opsomming van de aanwezige stukken. De inventaris uit 1836 is uitgebreider en bevat een indeling van het archief in perioden: de periode vóór 1700, de periode 1700-begin Franse tijd en de periode vanaf de Franse tijd. De laatste periode is onderverdeeld in een aantal categorieën zoals gemeentebegrotingen, gemeenterekeningen, burgerlijke stand, personeel, nationale militie.
De bewaard gebleven gemeenteverslagen leren ons bijna niets over de lotgevallen van het archief, ze vermelden slechts dat het goed bewaard wordt of dat er niets bijzonders valt te vermelden of dat de toestand onveranderd is. Wel wordt in 1866 nog opgemerkt dat er een "nieuwe regeling" nodig is, in 1868 dat er een aanvang is gemaakt met een nieuwe inventarisatie en in 1871 dat er twee nieuwe kasten voor het archief zijn aangeschaft.
Bij het eerste inspectiebezoek van de rijksarchivaris in Limburg, belast met de inspectie der gemeente- en waterschapsarchieven in de provincie, aan de gemeente in 1923 werd het archief niet geïnventariseerd, zelfs niet geordend en verspreid over verschillende lokalen van het gemeentehuis aangetroffen, (archief Provinciale Inspectie der archieven in Limburg, Schaesberg d/1). In het inspectierapport van voornoemde rijksarchivaris uit 1934 wordt opgemerkt dat in de stukken van vóór 1910 slechts een geringe chronologische orde aanwezig is, (Schaesberg d/3). In 1934 werd een ruime brandvrije archiefbewaarplaats gebouwd, (Schaesberg d/4). In 1970 werden de archieven van Schaesberg van vóór 1911 geordend en geïnventariseerd.

We zullen nu onze aandacht gaan richten op de ordening en inventarisatie van de archieven van de gemeente Schaesberg van vóór 1911.
We hebben zojuist reeds gezien dat in de archiefstukken van vóór 1910 slechts een geringe chronologische orde aanwezig was. Daar op het toegepaste chronologische ordeningssysteem geen ingangen (meer) aanwezig waren werd besloten de archieven op nieuw te ordenen en te inventariseren. Hierbij werd de "Handleiding voor het ordenen en beschrijven van archieven", samengesteld door S.Muller Fz., J.A.Feith en R.Fruin Th.Az. als uitgangspunt genomen. Voor de gebruikte terminologie wordt verwezen naar de "Nederlandse Archiefterminologie", samengesteld door J.L.van der Gouw, H.Hardenberg, W.J.van Hoboken en G.W.A.Panhuysen.
Bij plaatselijke benamingen is de schrijfwijze aangehouden, die in de archiefstukken voorkomt. Overeenkomstig het bestemmingsbeginsel werden als afzonderlijke archieven geordend en geïnventariseerd de archieven van: het dorpsbestuur; het gemeentebestuur, gevormd onder beheer van de gemeentesecretaris; het burgerlijk armbestuur; de ambtenaar van de burgerlijke stand. Bij de ordening en indeling van de stukken van bijzondere aard in het archief van het gemeentebestuur, gevormd onder beheer van de gemeentesecretaris, werd de Code archiefordening en documentatie voor de overheidsadministratie (zesde druk, V.N.G. 1952) als uitgangspunt genomen. In dit archief zijn ook de nog bewaard gebleven bescheiden van Schaesberg als onderdeel van het kanton Heerlen opgenomen.
Een gedeelte van het archief van het dorpsbestuur wordt bewaard in het rijksarchief in Limburg te Maastricht (R.M.Delahaye e.a., De archieven in Limburg. Alphen aan den Rijn 1986, blz.42).

Voor een goede handhaving in de toekomst van de verkregen orde werden alle stukken, omslagen, delen enz. doorlopend genummerd.
Om de kostbare archiefruimte zo goed mogelijk te benutten en om een beter overzicht van het archief te krijgen werden de stukken, die zowel voor de administratie als voor de geschiedenis van geen belang meer waren uit het archief verwijderd en vernietigd. Hierbij werd toegepast de "Lijst houdende opgaaf van voor vernietiging in aanmerking komende stukken in de gemeente-archieven dagtekenende van na 1850", zoals deze is vastgesteld door de minister van binnenlandse zaken en de minister van onderwijs, kunsten en wetenschappen bij hun besluit van 14- januari 1948/6 maart 1948, no.11995, afdeling B.B. en no.56931, afdeling O.K.N.. Daar in het verleden veel stukken verloren zijn geraakt werden veel minder stukken vernietigd dan op. grond van de vernietigingslijst was geoorloofd.

Achteraan in deze inventaris zijn een concordans, een klapper op de eigennamen en een klapper op zaken en onderwerpen opgenomen. Op deze verantwoording volgt, ter meerdere duidelijkheid, een overzicht van de indeling der archieven.

De in deze inventaris beschreven archieven van de gemeente Schaesberg hebben een lengte van ongeveer 7 strekkende meter en worden bewaard in de brandvrije archiefbewaarplaats ten gemeentehuize van Landgraaf; Schaesberg behoort sinds de gemeente herindeling van Zuid-Limburg per 1 januari 1982 tot de nieuw gemeente Landgraaf.

De inventaris van de archieven der gemeente Schaesberg werd in 1970 niet uitgegeven, er werden slechts 5 exemplaren vervaardigd, waarvan er twee voor de gemeente bestemd waren. In 1992 besloot de gemeente Landgraaf tot het uitgeven van een nieuwe editie, nu echter in een grotere oplage en bestemd voor geschiedkundig onderzoek.
Na de ordening en inventarisatie van de archieven in 1970 doken er nog diverse stukken op die in deze archieven thuishoorden. Daar het om een niet onaanzienlijk aantal stukken ging werd het archief opnieuw genummerd. Er werd een concordans vervaardigd tussen de nummers uit de oude inventaris (uit 1970) en de huidige.
In de oude inventaris treft men (een gedeelte van) het archief van de kerkfabriek van Schaesberg aan. Daar dit gedeponeerd archief op 12 juni 1986 aan de parochie H.H.Petrus en Paulus te Schaesberg werd teruggegeven, treft men het niet meer aan in deze inventaris.
Deze nieuwe editie onderging tenslotte nog een uitbreiding door de opname van een schets van het plaatselijke bestuur en een heel kort overzicht van de lotgevallen van het archief.

Maastricht, april 1993.
W.van Mulken.