DE ARCHIEVEN DER VREDEGERECHTEN
1811 - 1838
1. Organisatie en functiën
Met ingang van 1 Maart 1811 werden de Fransche codes hier te lande in werking gesteld en tevens trad een geheel nieuwe rechterlijke indeeling in werking. In elk departement werd een Hof van Assises ingesteld benevens een aantal rechtbanken van 1e instantie en daaronder ressorteerende een aantal vredegerechten. In den Haag zetelde bovendien nog een Keizerlijk- (later Hoog)- Gerechtshof. De rechterlijke indeeling was door den hertog van Plaisance als gouverneur- generaal der Hollandsche Departementen reeds bij besluit van 27 Dec. 1810 voorlopig vastgesteld, maar eerst bij decreet van 21 Octob. 1811 (Bulletin 398) had de definitieve indeeling plaats. Deze verschilde - wat het Departement der Monden van den IJssel betreft - alleen hierin van de voorloopige, dat het arrondissement Almelo nog een 6e kanton erbij kreeg met als zetel Enschede, omvattende de gemeenten Enschede en Lonneker, welke afgescheiden werden van het kanton Oldenzaal, terwijl de gemeente Wierden van het kanton Goor werd afgenomen en bij het kanton Almelo gevoegd (Zie deze rechterlijke indeeling met de onder elk kanton behoorende gemeenten achter deze inleiding 1). De competentie der vredegerechten omvat zoowel vrijwillige en burgerlijke zaken als strafzaken. Wat de laatste betreft komen alleen kleine overtredingen ("contraventions") voor het vredegerecht, dat dan als politiegerecht optreedt. Daarentegen komen voor de rechtbanken de wanbedrijven ("délits") en voor het Hof van Assises de misdaden ("crimes"). Dezen 3- ledige indeeling berust op den Code Pénal (Wetboek van Strafrecht). Opgemerkt zij hierbij, dat de Fransche codes ook na onze herkregen onafhankelijkheid zijn blijven gelden tot de invoerin der Nederlandsche wetgeving op 1 October 1838. Naast de weinig beteekende competentie in strafzaken treedt de vrederechter op in civiele of burgerlijke zaken en in voluntaire of vrijwillige zaken.

1. Organisatie en functiën (vervolg).
... Onder de eerste verstaan wij de processen in burgerlijke zaken; onder de laatste zijn te noemen beëedigingen van ambtenaren, afgifte van akten van bekendheid, benoeming van voogden of toeziende voogden, verzegelingen en ontzegelingen van nalatenschappen etc. etc.. Men zie hierover nader Nederl. Archievenblad 29e jg. (1920 - 1922) blz. 291 en vgl. Zie voor het belang dezer archieven voor genealogische onderzoekingen het maandblad "de Nederl. Leeuw" 1935, kol. 371 - 374. Uitgebreid vindt men de bevoegdheden der vredegerechten behandeld in het Manual des justices de paix -- Handboek der vredegerechten (Fransch- Hollandsche tekst) (gedrukt op de keizerlijke drukkerij voor rekening van Joh. Allart en Immerseel en comp. A'dam - R'dam 1811).

2. Overbrenging der archieven en ordening.
De archieven zijn ten deele van de griffies der kantongerechten, ten deele van de gemeentesecretarieën afkomstig; van deze laatste gewoonlijk alleen de repertoria met de daarop geplaatste akten en audientiebladen. Van de overgenomen archieven is echter door mijn voorganger in de meeste gevallen geen proces- verbaal opgemaakt, alleen van de in 1929 en vlg. jaren overgenomen archieven en die welke ik later zelf heb overgenomen. In het algemeen verkeerden de archieven in goeden staat, al ontbreken aan de series hier en daar enkele jaren. Het archief van het vredegerecht Enschede is bij den grooten stadsbrand van 1862 geheel verloren gegaan en dat van Hardenberg is vermoedelijk met de andere stukken van het nieuw- archief der gemeente stad- Hardenberg in de 19e eeuw opgeruimd. Het archief van het vredegerecht Zwolle, voor zoover het bij het kantongerecht aldaar berustte, bevond zich in een zeer ordeloozen staat, vermengd met het kantongerechts- archief (zie Verslagen Rijksarchieven 1929, blz. 177); dat van het vredegerecht Deventer, voor zoover de op het stadhuis gedeponeerde akten betreft, werd uit een onbeschrijfelijke "rommel" op een zolder van de Atheneum- Bibliotheek te voorschyn gehaald, maar bleek niettemin nagenoeg volledig te zijn (zie Verslagen Rijksarchieven 1935, blz. 90). Het archief van het vredegerecht Ootmarsum was met een groot aantal losse stukken van het oud-archief der gemeente en oude proces- stukken van vóór 1811 zodanig vermengd, dat alleen de ordening van het oud- archief de stukken van het vredegerecht volledig te voorschijn kon brengen, hoewel reeds in 1927 met de oude proces- stukken een groot deel ervan naar het Rijksarchief was overgebracht. Toen de inspecteur de gemeente- en watersschapsarchieven in de jaren 1934- 1935 de ordening van het oud- archief der gemeente ter hand nam, kwamen dan ook nog een groot aantal stukken te voorschijn, zoodat ook hier de belangrijkste series - (zie vervolg).

2. Overbrenging der archieven en ordening. (vervolg)
... zij het ook gedeeltelijk vervuurd - nagenoeg volledig bleken. De archieven der politiegerechten zijn onvolledig bewaard gebleven, van sommige vredegerechten ontbreken ze geheel, ofschoon niet is uitgesloten, dat er nog iets bij de verschilllende kantongerechten is achtergebleven. Naar de z.g. gemeentelijke politiegerechten is geen onderzoek ingesteld, aangezien het opsporen daarvan mij niet van genoeg belang lijkt , om daarvoor alle meerendeels ongeordende gemeentearchieven te gaan naspeuren. Men zie over deze archieven nader Nederlands Archievenblad 1926/27, blz. 78 vlg. en 1928/29, blz. 90 en vlg. Ook van de archieven der ambtenaren v/h Openbaar Ministerie zijn slechts hier en daar fragmenten bewaard gebleven. Daar de taak van het O.M. door de burgemeester der gemeente, waar het vredegerecht zetelde, werd waargenomen, kunnen ze echter met de gemeente-archieven vermengd geraakt zijn. In de steden Deventer, Kampen en Zwolle werd het O.M. echter waargenomen door den Commissaris van Politie (2). De voorloopige ordening der archieven heeft in verschillende jaren plaats gehad, vormt niet steeds een eenheid en heeft allleen ten doel gehad, de archieven voor het publiek en de ambtenaren toegankelijk te maken. De beginselen der "Handleiding" zjin dan ook niet overal gevolgd, terwijl als regel niet de inventaris-nummers, maar de in één portefeuille samengebrachte archivalia één gezamenlijk nummer hebben gekregen. Bij de definitieve inventariseering zal dus alles nog eens herzien en overgenummerd moeten worden.
Zwolle, november 1944. A. Haga.
1) Gedrukt bij Fortuijn: Verzameling van Wetten en besluiten van Franschen oorsprong III, 361 (Bull. des lois 398) en (mèt de buurtschappen) in de Gazette du departement de bouches de l'Issel van 31 Dec. 1811. Bijvoegsel.

2. Overbrenging der archieven en ordening (vervolg).
...2) Zie voor de taak van het Openbaar Ministerie het Handboek voor schouten en assessoren, --- commissarissen van politie, vrederegters, ------mitsgaders verdere ambtenaren van het Openbaar Ministerie. (Gorinchem, 1823)