19 1543 April 21<br/> Kaerle, bij de gratie Gods Roomsch keizer, en...

U kunt bladeren in

Archiefassistent

Uw mening

Uw zoekacties: Stad en Gemeente Arnemuiden 1431-1857

Inloggen

1200 Stad en Gemeente Arnemuiden 1431-1857 ( Zeeuws Archief )

Uitgebreid zoeken

1200 Stad en Gemeente Arnemuiden 1431-1857

19 1543 April 21
Kaerle, bij de gratie Gods Roomsch keizer, en de Secrete Raad te Mechelen doen uitspraak in een geschil tusschen kerk- en fabriekmeesters van Armuyden, impetranten, en Gheryt Claes'zoon van Amsterledamme, gedaagde, betreffende het gebruik van de teerstoof te Armuyden, en veroordeelen den gedaagde tot betaling aan de impetranten van de som van 30 pond van 40 gr. Vls. voor elk jaar, dat hij de teerstoof gebruikt en geprofiteerd heeft, en de helft van de kosten, compenseerende de andere helft.
Oorspr. (Inv. nr. 5). Met het zegel van den Keizer in roode was.

Datering:

1543 April 21

laatste wijziging 28-05-2010

1200 Stad en Gemeente Arnemuiden 1431-1857

Woord vooraf

Aan het beschrijven van de historie van Arnemuiden hebben in de afgelopen honderd jaar enkele onderzoekers zich zeer serieus gewijd. Allereerst zette H.M. Kesteloo, secretaris van de gemeenten Domburg en Aagtekerke, zich hieraan ter gelegenheid van het driehonderdjarig bestaan van de stad in 1874. Zijn boekwerk verscheen op dezelfde datum als de verlening van het stadsrecht van Arnemuiden. Aan zijn studie werd als bijlage een inventaris van het stadsarchief toegevoegd.

Het werk van Kesteloo werd zo'n vijftig jaar later opnieuw gedaan door Cornelis de Waard (1847-1927), medewerker van het Rijksarchief in Zeeland. Nadat hij in 1920 met pensioen was gegaan kreeg hij van het Provinciaal Bestuur van Zeeland opdracht tot 'regeling van het archief der gemeente Arnemuiden'. In twee etappes werd zijn inventarisatie gepubliceerd in de Verslagen omtrent 's Rijks oude archieven (VROA), als bijlagen bij de jaarverslagen van de Rijksarchivaris in Zeeland in zijn functie van provinciale archiefinspecteur. De archiefinventaris verscheen in VROA 1924 zonder de regestenlijst, die in de inleiding wel werd aangekondigd maar waarvan in een naderhand aangebrachte noot werd opgemerkt: 'Deze regestenlijst is zuinigheidshalve niet gepubliceerd'. De regestenlijst, met regesten van stukken tot 1600, verscheen uiteindelijk toch nog een jaar later, in VROA 1925. De Waard heeft de drukproeven hiervan nog gedeeltelijk kunnen nazien, maar het verslag werd postuum (verschijningsjaar 1926, daadwerkelijke verschijning eind maart 1927) gepubliceerd. Aan de archiefinventaris ging een zeer uitgebreide inleiding vooraf, waarin met name over de organisatie van het stadsbestuur veel werd meegedeeld. Met de inventaris van De Waard werd tot 1996 gewerkt.

De volgende die zich enigszins in de historie van Arnemuiden verdiepte was rijksarchivaris in Zeeland dr. W.S. Unger. Uiteraard nam hij het stadje op in zijn reeks beschrijvingen van de Zeeuwse steden, die in de jaren vijftig verscheen in het jaarboek Archief van het Zeeuwsch Genootschap.

De toespraak die dr. P.J. Meertens in 1974 hield ter gelegenheid van het vierhonderdjarig bestaan van de stad Arnemuiden kwam op schrift. In deze tekst worden de hoofdlijnen van de geschiedenis van Arnemuiden als stad belicht.

Als laatste beschrijver van de historie van Arnemuiden, uit onze tegenwoordige tijd, kan tot slot genoemd worden J. Adriaanse. In zijn meerdelige reeks kronieken maakt hij melding van de gebeurtenissen van jaar tot jaar in en rond Arnemuiden. Op het moment van het verschijnen van deze inventaris is de reeks nog niet voltooid.

Thans verschijnt de derde archiefinventaris van Arnemuiden aan de vooravond van de opheffing van de gemeente. Als gevolg van een gemeentelijke herindeling waarbij het hele eiland Walcheren betrokken is, wordt Arnemuiden per 1 januari 1997 met Middelburg tot één gemeente samengevoegd. Het gemeentebestuur van Arnemuiden voelde de behoefte om het oud-archief naar de letter van de wet in goede en opnieuw geordende staat te brengen voordat de nieuwe situatie van kracht zou worden. Het archief zal, voorzien van een moderne archiefinventaris, aan de nieuwe gemeente Middelburg worden overgedragen. De opdracht voor het maken van deze inventaris ging uit naar het gemeentearchief van Goes. Met de gemeentelijke herindeling op Walcheren komt aan een periode van vier eeuwen autonomie aan de monding van de Arne een einde.

Deze inventaris werd gepubliceerd als: F. de Klerk, Inventaris van de archieven van de Gemeente Arnemuiden 1431-1857 (1892). Goese Inventarissen 21 (Goes 1996). De in 1925 gepubliceerde inventaris door C. de Waard kwam daarmee te vervallen. Ten behoeve van deze digitale uitgave werd de inventaris hier een daar aangepast en geactualiseerd.

Aan deze digitale uitgave werd de in 1926 gepubliceerde regestenlijst door C. de Waard toegevoegd. In de regesten wordt echter nog verwezen naar de in 1925 gepubliceerde inventaris door C. de Waard, die door de inventarisatie van 1996 kwam te vervallen. Deze verwijzingen kunnen via de concordantie worden herleid naar het huidige inventarisnummer.

Geschiedenis van het archiefvormend orgaan

2.1.

Geografie en bewoningsgeschiedenis

Op het eiland Walcheren ontsprong in de vroege Middeleeuwen onder Oostkapelle/Domburg een riviertje: de Arne. In deze benaming is een verbastering van het Middelnederlandse Aha, water, te herkennen (Künzel, Lexicon, 256). Het stroomde in oostelijke richting naar zee. Op een geschikte plaats aan de bovenloop van dit water ontwikkelde zich een nederzetting die Middelburg werd genoemd. Deze naam kreeg de plaats naar de ringwalburg die hier in de negende eeuw, vermoedelijk tussen 885 en 891, door de inheemse bevolking opgeworpen werd om zich de Noormannen van het lijf te houden. Het is de plaats waar twee grote kreekruggen vanuit het noorden en het noordwesten bij de Arne samenkomen. De strategische ligging van de burg is duidelijk (Van Heeringen, 99-100).

Al snel nadien, aan het einde van die eeuw, raakte een deel van het burgterrein bewoond. Aan de oostzijde van de nederzetting kwam een haven tot ontwikkeling. In het laatste kwart van de tiende eeuw vond afdamming van de Arne plaats, vermoedelijk om hierdoor een natuurlijke getijdehaven te creeëren. In diezelfde tijd blijkt er sprake te zijn van bewoning aan de zuidzijde van de Dam. Al in bronnen uit de late elfde eeuw werd Middelburg een havenplaats genoemd en ontwikkelde het zich tot een handelscentrum. Het werd de belangrijkste plaats, vanaf de tweede helft van de twaalfde of vroege dertiende eeuw reeds stad, van Walcheren. Hier bevonden zich het bestuurs- en kerkelijk centrum van Zeeland (Van Heeringen, 105, 106, 563).

Middelburg werd in de eeuwen daarop belicht door de stralenkrans van de grote Vlaamse Middeleeuwse steden Gent en Brugge, en kende eveneens een voorspoedige ontwikkeling. In de loop der jaren begon de Arne in de nabijheid van Middelburg te verzanden. Hierdoor werd een nederzetting aan de monding van de Arne steeds belangrijker: Arnemuiden, of Oud-Arnemuiden. In de dertiende eeuw moet deze plaats enige betekenis hebben gehad. In 1223 werd een edele met de naam Remerus van Arnemuiden genoemd. De parochie bestond vóór 1235. De Hollandse graaf Floris V was in 1288 van plan om aan het oudste Arnemuiden stadsrechten te verlenen. Daaraan voorafgaand verkreeg hij alvast tolvrijdom voor deze toekomstige stad. Het bleef bij een voornemen van de graaf, die al spoedig andere zaken aan zijn hoofd had.

Ten noorden van de Arne en van Arnemuiden lagen twee ambachten die door de eeuwen heen een vrij nauwe relatie met Arnemuiden zouden hebben: Nieuwerkerke en Kleverskerke. De nederzetting Kleverskerke is vermoedelijk een van de vele plaatsen in Zeeland waar een ambachtsheer als stichter van de parochiekerk in de plaatsnaam is vereeuwigd. De parochie kwam vóór 1251 tot stand. Een verder onbekende Clauwaert of een verbastering van deze naam zal naamgever van Kleverskerke geweest zijn. De kerk was dochterkerk van de Middelburgse Noordmonster en gewijd aan Sint Georgius of Joris. Kleverskerke ontwikkelde zich in de vijftiende en zestiende eeuw tot een klein dorp met een geschiedenis waarvan weinig terug te vinden is.

Sterke stromingen, dijkvallen en meer onheil van waterstaatkundige aard noodzaakten tot het buitendijken van Oud-Arnemuiden. Dit vond plaats rond 1440, waarna een tweede Arnemuiden werd gesticht. De nieuwe nederzetting kwam iets verder westwaarts te liggen in het ambacht Mortiere. Dit ambacht dankte zijn naam aan een sterkte die door graaf Floris de Vijfde aan het einde van de dertiende eeuw was gebouwd. Het ambacht Mortiere lag ten zuiden van de Arne (Encyclopedie, II, 346). Het tweede Arnemuiden werd ook wel Arnemuiden-in-Mortiere genoemd. Eer dit dorp tot ontwikkeling kon komen moest het omstreeks 1460 al aan de golven worden prijsgegeven. Op sommige oude kaarten staat het aangeduid met Oud-Arnemuiden. Nu kwam het derde Arnemuiden tot stand, de plaats die er nu nog ligt ten noorden van de Arne in de heerlijkheid Nieuwerkerke. Het heette nog geruime tijd na de stichting Nieuw-Arnemuiden. In dit ambacht bevonden zich derhalve in de tweede helft van de vijftiende eeuw twee bewoningskernen: Nieuwerkerke en Arnemuiden. Nieuwerkerke, de naam zegt het al, kwam voort uit een ouder, verloren gegaan dorp. De parochie scheidde zich in het midden van de veertiende eeuw van die van Kleverskerke af.

De bewoning in het ambacht Nieuwerkerke ging zich al snel in Arnemuiden concentreren. De tweede kern Nieuwerkerke verviel. De aan Sint Jan gewijde kerk werd later hoofdkerk van Arnemuiden. In 1545 werd de voormalige Sint Martinuskapel te Arnemuiden hoofdkerk van de parochie Arnemuiden. Na de Reformatie verdween de kerk van Nieuwerkerke; wellicht werd het gebouw tijdens de eerste episode van de Opstand zwaar beschadigd. In 1593 gebruikte men de restanten voor het verzwaren van een zeehoofd in het Sloe. De nieuwe negentiende-eeuwse gemeente heette formeel 'Arnemuiden, Nieuwerkerk en Mortiere' (Van der Aa, deel 8, 142).

Het gebied waarover het Middelburgse stadsrecht van kracht was omvatte ook haar levensader met de zee: de Arne, inclusief alle bebouwing langs het water. Dit betekende dat de toekomst voor Arnemuiden er niet rooskleurig uit kon zien. Het is zelfs niet onmogelijk dat deze bepaling in het Middelburgse stadsrecht de verheffing van Arnemuiden tot stad in 1288 heeft verhinderd. Als een doem hing de rechtsmacht van Middelburg gedurende de Middeleeuwen boven het nietige Arnemuiden. Vanaf 1482 werd het verboden om in het nieuwe dorp koopwaren op te slaan of een balans in te richten.

Een uitgesproken buitenkans bood de heer van Veere in 1493 aan Middelburg, toen hij het ambacht Oosthoek in de parochie Nieuwerkerke ofwel het oosteinde van Arnemuiden wilde verkopen. Uiteraard ging Middelburg hierop in, aldus Arnemuiden geheel in de houdgreep nemend. In 1498 besloeg Middelburgs macht ook de rede van Arnemuiden. Middelburg hief in Arnemuiden belastingen en verbood ieder het uitoefenen van een ambacht tenzij het poorterschap van Middelburg was gekocht.

Ondanks alle beperkende maatregelen nam in Arnemuiden in de late vijftiende en het begin van de zestiende eeuw de bedrijvigheid en welvaart steeds meer toe. De uitmuntende ligging van de plaats dreef handelsschepen uit de meest uiteenlopende landen naar de rede van Arnemuiden. Het is veelzeggend dat in 1565 de Italiaanse kroniekschrijver Guicciardini steeds Arnemuiden als vertrekpunt nam om afstanden tot andere plaatsen aan te geven. Rond 1530 trachtten de ondernemende inwoners van het dorp de Middelburgse overheersing wat te matigen in een proces voor de Grote Raad van Mechelen. Het enige resultaat was dat enkele nauw omschreven ambachten in het vervolg in Arnemuiden mochten worden uitgeoefend, ambachten die alle direct met het uitrusten en onderhouden van schepen te maken hadden. Touwslagerijen, een teerstoof, zeilmakerijen en dergelijke waren het, en zoutketen.

De sterke beknotting op economisch gebied door Middelburg kon niet verhinderen dat in Arnemuiden de welvaart toenam. Het is niet bekend of Arnemuiden uit eigen belang of uit politieke overtuiging in de begintijd van de Opstand voor de Prins van Oranje koos. Meteen na Vlissingen en Veere schaarde het zich in 1572 aan de zijde van de Prins. Al spoedig betaalde het een hoge prijs voor deze stellingname, toen op 8 mei van dat jaar de Spanjaarden het dorp platbrandden. Naar eigen zeggen van het bestuur van Arnemuiden van die tijd waren hierbij ook grote groepen inwoners van Middelburg, dat immers Spaansgezind was gebleven, betrokken (inv.nr 1). Na de overgang van Middelburg naar het kamp van de Prins werd Arnemuiden door Oranje tot stad verheven. Alle privileges die Middelburg bezat, werden nu ook van toepassing op Arnemuiden verklaard, dat bovendien zeggenschap kreeg over het buitengebied van Mortiere en Nieuwerkerke.

Rondom de stad werd vanaf 1576 de in opdracht van de Spanjaarden begonnen fortificatie verder uitgebouwd. Met bolwerken, grachten en poorten kreeg Arnemuiden een stads aanzien. Financiële problemen wierpen een schaduw over de opkomst van de stad. Herhaaldelijk moest er hulp worden gezocht. De economische bedrijvigheid leek in de decennia daarna weer wat aan te trekken, toen zich vanaf omstreeks 1600 een proces van verzandingen in de Arne en het aangrenzende Sloe voltrok, dat niet te stuiten was. Het stadsbestuur trachtte het in zijn nood zelfs op een accoordje te gooien met de grote buurman Middelburg, om in ruil voor klinkende munt zich weer onder het hoofdstedelijke gezag te voegen. Dit kwam er niet van. Tussen het kleine Arnemuiden en het grote Middelburg bleef een verhouding bestaan waarin de naijver het van de liefde won.

Aan het begin van de zeventiende eeuw bleek dat de langverwachte scheepvaart op Arnemuiden nimmer meer tot ontwikkeling zou komen. Ter versterking van de stedelijke economie trachtte het stadsbestuur nijverheid en industrie te ontwikkelen. Op allerlei manieren werden ondernemers gelokt om in Arnemuiden ondernemingen te beginnen. Tapijtmakers, wevers, salpeterproducenten enzovoorts, met dergelijke neringen poogde men in de stad aan de inwoners een bestaan te bieden. In de meeste gevallen liepen deze ondernemingen op niets uit, en verloor de stad zijn vestigingspremies en subsidies.

Slechts twee neringen bleken door de eeuwen heen blijvend te zijn in Arnemuiden: visserij en zoutproductie. Met name het raffineren van zout uit grondstoffen die van de Franse en Spaanse kusten kwamen was een bedrijvigheid die vele arbeiders een karige boterham bood. Hieraan kwam aan het begin van de negentiende eeuw een einde. Het vele sjouwwerk met grond- en brandstoffen en het fijne zout als eindproduct was mannenwerk. Meestal werd de arbeid in de keten door vrouwen verricht. Al deze arbeiders vormden een industrieproletariaat dat door het zware ongezonde werk in een slechte lichamelijke conditie verkeerde. Treffend is de beschrijving van een werkneemster in een Arnemuidense zoutkeet, zoals Gargon deze liet optreden in zijn vroeg-achttiende eeuwse Walcherse Arkadia (deel II, p. 182-183). Een deftig gezelschap van twee dames en twee jongeheren van stand bereisde hierin Walcheren. Ze bezochten alle dorpen en buitenplaatsen, en kwamen zo ook in Arnemuiden bij de zoutketen aan:

"Maar laat ons in een van die keeten gaan, en zien hoe en wat'er omgaat. Dit zeggende traden zy in een ruime vierkante plaats, daar men nauwlijks, en geen ander licht zag, als dat van een blakend vuur, dat, hoe heet, nog telkens aangeboet wierd ander een zeer groten ketel, die vol zout en zeewater, een dikken zouten damp uitwazemde, en oog en neus vervulde met een onlijdelijken smook en stank. Waar zijn wy, riep Izabelle, is dit Flegeton of 't vagevuur? Dit is om te stikken, 't is voor geen mensch te harden; en ik zoude om al 't goed van de weereld, hier geen uur lang in zulken rook en stank blijven. Op dit zeggen kwam een oude zwartberookte vrouw, die veel eer een halfgebrade Moorin, dan een hierlandsch mensch geleek, 'en jy hebt gelijk boeje [lief] kind', zeide zy, 'jy zoud hier jouw wit haast verliezen, en dat zoet aanschte [aangezicht] getaant hebben; julder bent de weelde, en geen werk noch ongemak gewent'. Het gezelschap begon op die natuurlijke harange te lacchen, en Izabelle streek ter keete uit, zeggende, 'ik moet stikken, of frissche lucht scheppen'."

De visserij was eveneens een zwaar beroep. In veel gevallen werd de vis door de vrouwen op het Walcherse platteland en in Middelburg uitgevent. In de bevolkingsregisters uit de eerste helft van de negentiende eeuw komen talrijke visverkoopsters voor. Toen in de vorige eeuw de zoutnering wegviel trachtte men enkele malen andere bedrijfsvormen in te voeren: weverijen, een stijfselfabriek. Deze pogingen was geen succes beschoren. Op bescheiden schaal bleef de scheepsbouw en -reparatie te Arnemuiden bestaan. Tijdens de hoogtijdagen hiervan, rond 1600, waren te Arnemuiden de eerste VOC-schepen gebouwd.

2.2.

Bestuurlijke organisatie

De nieuwe stad Arnemuiden kreeg bij haar ontstaan een bestuur dat bestond uit een baljuw, twee burgemeesters, vijf schepenen en vijf raden. Vanaf 1586 werden ze benoemd door de stadhouder uit een door de magistraat zelf opgestelde nominatie. In stadhouderloze tijdperken kozen de Staten van Zeeland het stadsbestuur. In het midden van de zeventiende eeuw kreeg Arnemuiden zijn portie geschillen over het aantal leden van de raad en de positie van de baljuw (De Waard schrijft hierover uitvoerig in zijn inleiding op de vervallen inventaris van het archief, p. 14-15). Ook aan het begin van de achttiende eeuw waren er bestuurlijke geschillen.

Het stadsrecht besloeg behalve het Arnemuidense grondgebied ook de heerlijkheden Mortiere en Nieuwerkerke. Het landrecht van Walcheren werd verdeeld na 1574 over Middelburg, Veere, Vlissingen en Arnemuiden. In 1602 vond de vaststelling van een verordening op de weeskamer te Arnemuiden plaats.

De omwenteling van 1795 verliep in Arnemuiden zeer rustig. De nieuwe bestuurders die toen werden gekozen hadden allemaal reeds eerder in het stadsbestuur gezeten. Al snel ebde de belangstelling van het volk weg voor de nieuwe bestuurlijke aanpak. De nieuwe functie maire bleef nog geruime tijd als baljuw in de boeken staan. In 1814 veranderde deze aanduiding in provisionele schout, later burgemeester. In 1816 werd Arnemuiden in zijn status van stad bevestigd in een koninklijk besluit. De gemeenteraad ging uit zeven personen bestaan. Aan het nieuwe reglement op de plaatselijke besturen van Zeeland uit 1825 werd het gemeentebestuur van Amemuiden aangepast. De gemeentewet van 1851 vond vervolgens invoering. Bij wet van 13 juni 1857 werden Arnemuiden en Kleverskerke tot één gemeente samengevoegd.

2.3.

Havens, kanalen en inpolderingen

In 1535 werd vanaf Middelburg naar het kreekrestant de Welsinge aan de Walcherse zuidkust een nieuw kanaal gegraven om de scheepvaart naar de gewestelijke hoofdstad te garanderen. Over dit kanaal was ook Arnemuiden bereikbaar. Het behield bovendien zijn in oostelijke richting lopende havenuitgang, die het Arnemuidense Gat werd genoemd. Een havenhoofd, waarvoor men het puin van de vervallen kerk van Nieuwerkerke gebruikte, werd in 1594 hier aangelegd.

De nieuwe stad Arnemuiden lag aan het einde van de zestiende eeuw direct aan het vaarwater tussen Walcheren en Zuid-Beveland, het Sloe. Vanaf het begin van de daaropvolgende eeuw begon de situatie zich daar ingrijpend te wijzigen. Tussen Veere en Arnemuiden lag in de zestiende eeuw een langgerekt stuk schor, genaamd Ten Halven Crijte. Het sloot aan op een voor Arnemuiden liggend schor. De eigendomsrechten op het eerste schor waren in handen van Prins Maurits, die het Arnemuidense schor erbij kocht, en ze tegelijk tussen 1616-1618 liet inpolderen. De nieuwe polder kreeg de naam Oranjepolder.

Door de Lemmerplaat, die zuidelijk aan het schor van Arnemuiden grensde, had men in 1616 een kanaal gegraven dat de vaart op de stad mogelijk moest blijven maken. Dit werd de Nieuwe Vaart op Arnemuiden, waarvoor in 1617 een havenhoofd werd aangelegd. In een poging om het vaarwater op diepte te houden kwam in 1620 hier een spuikom of houwer tot stand. Bij eb kon men het hierin gespaarde vloedwater laten wegstromen om zo de vaargeul op diepte te houden. Een halve eeuw later was de spuikom dermate aangeslibd dat het tot polder werd, de Houwerpolder. Buiten de Oranjepolder ging de aanslibbing voort. In 1661 kwam oostelijk hiervan de Nieuw-Oranjepolder gereed. Al spoedig verliep de hoofdstroom en bleek deze nieuwe polder niet te behouden. Het Arnemuidense hoofd verdween, waarna in 1675 de hele polder overstroomde. Zelfs de oude Oranjepolder werd bedreigd. In 1660 kwam de Dokpolder (ook: Oostpolder) bij Arnemuiden gereed, toen het in 1590 gegraven haventje werd afgedamd. Aan de andere zijde van de stad legde men in 1661 de Molenpolder droog, waar voorheen een scheepsdok lag. De polder dankt zijn naam aan een korenmolen die ter plaatse stond. Ten zuiden van de Arne kwamen in 1644 de Middelburgsepolder en in 1661 de Nieuwerkerkepolder tot stand. Met het indijken van de Waayenburgpolder aan de oostzijde van het Amemuidense Gat in de jaren 1668-1674 ging het niet zozeer om nieuwe landbouwgrond, maar probeerde men vooral het vaarwater op diepte te houden. Het schorrengebied dat daar tegenaan ontstond werd in de loop van de volgende eeuwen ingepolderd, totdat Walcheren en Zuid-Beveland aan elkaar vast kwamen te liggen.

Het kanaal van Middelburg naar Welsinge bleef tot 1817 in gebruik, toen het Kanaal door Walcheren van Vlissingen via Middelburg naar de noordoostkust van Walcheren onder Veere werd gegraven. Arnemuiden werd hiermee verbonden door een restant van de oude Arne te kanaliseren en als zijtak te gebruiken. In de haventoegang naar Arnemuiden vanuit het oosten werd in 1818 een keersluis aangelegd. Een speciale gemeentelijke commissie werd belast met het toezicht hierop. Later in de negentiende eeuw kwamen nieuwe aftakkingen over water gereed (zie voor een volledig overzicht van de inpolderingen aan de oostzijde van Walcheren en de aanleg van waterwegen: Wilderom, deel III).

2.4.

Kerkelijke geschiedenis

De oudste parochie van Walcheren was die van Westmonster te Middelburg, waarvan de ouderdom teruggaat tot de tiende eeuw. Hieruit kwamen enkele andere parochies voort, onder meer die van Noordmonster te Middelburg. Deze ontstond aan het einde van de elfde eeuw, waaruit vele afsplitsingen voortkwamen.

De parochie van Arnemuiden was er één van en bestond vóór 1235, die van Kleverskerke vóór 1251 en Nieuwerkerke rond 1300 (Van Heeringen, 103). In 1505 werd de Sint Maartenskapel te Arnemuiden gebouwd. In 1545 volgde verheffing tot kerk, toen de hoofdkerk te Nieuwerkerk niet meer bruikbaar was. In de kerk van Arnemuiden bevond zich in vroeger eeuwen een carillon met 24 klokken. De stad kocht het uit een abdij in de buurt van Mechelen.

De laat-Middeleeuwse kerk bleef door de eeuwen heen voor veel problemen zorgen. Van begin af aan was de bouwkundige toestand slecht. De gedeeltelijke vernieling door de Spanjaarden in 1572 zorgde voor langdurige herstelwerkzaamheden, waarvoor met moeite de gelden konden worden gevonden. De verloting die het stadsbestuur aan het einde van de zeventiende eeuw organiseerde om extra geld voor de kerk te vinden liep op een mislukking uit. De kerk werd in 1858 afgebroken. In de herbouwde kerk werd het carillon herplaatst. Eveneens herplaatst werden de getijdenschaal en maanbol. Door Delftenaar Jan Dirckszoon Coop was in 1589 dit mechanisme in de kerktoren geplaatst dat zowel de maanstand als het waterpeil aangaf.

De Hervorming liet Arnemuiden niet ongemoeid. In een zoutkeet vonden bijeenkomsten van hervormden plaats. In 1566 vond in de kerk een beeldenstorm plaats. Kort na de Reformatie waren twee predikanten in de stad werkzaam die tevens te Kleverskerke werkten (Van der Aa, deel 1, 327). Vanaf 1671 stond er te Kleverskerke een eigen predikant. De kerk aldaar werd in 1833 ingrijpend verbouwd. In 1861 brak men dit kerkje af, waarna nieuwbouw volgde. De kleinste gemeente van Zeeland werd in 1857 met Arnemuiden verenigd (Encyclopedie, II, 174-175; Van der Aa, deel 6, 478-479).

Geschiedenis van het archief

Kesteloo liet op de 300ste verjaardag van de stad zijn geschiedenis van Arnemuiden het licht zien (Kesteloo, Geschiedenis). In dit boekwerkje, dat een soort kleine historische encyclopedie van Arnemuiden is, heeft hij als bijlage een inventaris van het oud-archief opgenomen (Kesteloo, 'Inventaris'). In zijn inleiding hierop vermeldt Kesteloo enige wetenswaardigheden over het archief, die hieronder worden vermeld. Het archief van Arnemuiden begint pas met de verwerving van het stadsrecht. Daarvóór zijn slechts weinig stukken bewaard gebleven, waarin niet veel samenhang zit.

De weinige stukken van voor 1574 zouden afkomstig zijn uit de boedel van baljuw Simon Romboutszoon, wiens paperassen na zijn overlijden naar het stadhuis werden overgebracht. De voornaamste archiefstukken van de stad werden vanaf de zeventiende eeuw bewaard in een ijzeren kist, waarin een houten privilegekist stond. Alleen met verschillende sleutels had men toegang tot de inhoud. In 1641 bestond de kist al; toen werd de inhoud door de magistraat nagezien. De kist en het overige archief werden in het stadhuis bewaard. Zolang dit in goede staat werd gehouden was ook de bewaring van de archieven in orde. In 1863 liep het gebouw evenwel brandschade op doordat een naburig huis in vlammen opging. Vermoedelijk is ook het archief daardoor gedeeltelijk beschadigd geraakt. Inderhaast werd het archief naar een andere opslagplaats vervoerd, hetgeen ook weer wat beschadigingen opleverde. De jaren na de brand was de archiefberging slecht. Hoewel het in gebruik nemen van het nieuwe gemeentehuis in 1865 een verbetering voor het gemeentebestuur betekende, bleef de situatie waarin het archief verkeerde slecht. In de tijd dat Kesteloo het archief raadpleegde waren veel stukken er slecht aan toe, met name de liassen.

In 1706 werd het stadsarchief geinventariseerd, nadat de vorige secretaris er een rommeltje van had gemaakt. Deze inventaris bleef bewaard (inv.nr 656). Naast deze inventaris hield men een afzonderlijke lijst bij van de inhoud van de privilegekist. In 1709 trachtte men de privileges te stelen, hetgeen mislukte. Waarschijnlijk hield iedere nieuwbenoemde secretaris zich eerst bezig met het ordenen van het archief dat aan hem werd overgedragen. In 1762/3 ontving Visser met enkele leden van het stadsbestuur een geldbedrag voor het "opruimen van de griffie". Ook kwam het voor dat een aftredende secretaris de stukken die hij overdroeg inventariseerde. In 1804 werd een commissie belast met het schonen van het archief. Hun opdracht was om alle nutteloze en onleesbare documenten voor vernietiging af te zonderen. Op grond van de oudere inventarissen blijkt er toen weinig of geen archiefmateriaal verloren te zijn gegaan. De meeste oude archiefinventarissen hadden een eenvoudige indeling:
1. de stukken in de privilegekist
2. registers, akteboeken, rekeningen, etc.
3. liassen
4. pakketten met losse stukken.

Kesteloo stelde in overleg met de burgemeester een geheel nieuwe indeling van het archief op bestaande uit de volgende hoofdgroepen:
a. archief
b. privileges
c. stadsbestuur
d. stedelijke eigendommen
e. fortificatiën
f. havenwerken
g. ondernemingen op het gebied van handel en nijverheid
h. gilden
i. kerkelijke zaken
k. gasthuis
1. Nieuwerkerke
m. processen en geschillen
n. landsbestuur
o. van verschillende aard.
Binnen elke rubriek werden de stukken steeds vanaf nummer 1 genummerd, er kon dus alleen met een combinatie van rubrieletter en nummer naar een bepaald stuk verwezen worden (bijvoorbeeld 'H 16').

C. de Waard zette zich begin jaren twintig aan het samenstellen van een nieuwe inventaris. De stukken van de gemeenten Arnemuiden en Kleverskerke tot 1857, het jaar waarin beide gemeenten als nieuwe gemeente Arnemuiden verder gingen, werden in 1922 tijdelijk ter inventarisatie naar het Rijksarchief in Zeeland overgebracht. Zijn werk werd in twee gedeelten in de Verslagen omtrent 's Rijks oude archieven (VROA), de gebundelde jaarverslagen van de Rijksarchieven in Nederland, gepubliceerd: eerst de inventaris (publicatie in 1925) en een jaar later nog een regestenlijst (publicatie 1926) met 637 regesten van teksten en charters uit het archief van de stad Arnemuiden die vóór 1600 dateren:
- C. de Waard, 'De archieven berustende onder het bestuur der Gemeente Arnemuiden', in: Verslagen omtrent 's Rijks oude archieven [VROA] 47 (1924), Tweede deel ('s-Gravenhage 1925) 232-444 [ook verschenen als overdruk, 216 p.];
- [C. de Waard], 'Arnemuiden. Regestenlijst', in: Verslagen omtrent 's Rijks oude archieven [VROA] 48 (1925), Tweede deel ('s-Gravenhage 1926) 292-492.

De stukken van rechterlijke aard die De Waard in de archieven van Arnemuiden en Kleverskerke aantrof werden naar het Rijksarchief in Zeeland overgebracht en ingevoegd in de inventaris van de 'Rechterlijke Archieven Zeeuwse Eilanden' (RAZE) door L.W.A.M. Lasonder. De Waard beschreef ze in een supplement op de inventaris-RAZE (Arnemuiden: inv.nrs 118a, 123a-d, 163a-c, 173a-c, 177a-e, 180a-i, 181a, 186a-p; Kleverskerke: inv.nrs 1157a, 1158a-b) en nam dit supplement tevens op als bijlage in zijn inventaris-Arnemuiden (Bijlage I, p. 273-277).

Het archief van de weeskamer van Arnemuiden werd door De Waard wel in zijn inventaris opgenomen (inv.nrs 114-139). In 1945 werd dit archief alsnog afgezonderd en toegevoegd aan RAZE (inv.nrs 187a-z). In de concordantie van oude naar nieuwe inventarisnummers die achteraan deze inventaris is opgenomen staan deze inventarisnummers als 'verwijderd' aangeduid.

De door De Waard bij de archieven aangetroffen Doop-, Trouw- en Begraafboeken werden in 1924 overgedragen aan het Rijksarchief in Zeeland. De Waard vervaardigde hiervan wel een lijst die hij eveneens als bijlage bij zijn inventaris opnam (Bijlage II, p. 278-280) en die vermoedelijk door A. Mulder voor de samenstelling van zijn Retroacta van den Burgerlijken Stand in Zeeland ('s-Gravenhage 1925) gebruikt zal zijn.

Verantwoording van de inventarisatie

In deze inventaris is gebruik gemaakt van de rubrieken zoals die in de Basisarchiefcode (BAC) van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) zijn opgenomen. Er is geen verdeling gemaakt in de verschillende besturen uit de verschillende periodes. Met name in de periode 1795-1813 geeft dit een onoverzichtelijke beeld van notulenboeken die van de ene bestuursvorm (maire, schout, provisionele representanten etc.) gewoon doorlopen naar de volgende. Een veel gebruikte afbakening in tijd, de nieuwe gemeentewet van 1851, is evenmin in de inventaris terug te vinden. Het eindjaar van deze archiefinventaris is 1857. De keuze hiervoor ligt voor de hand: in dat jaar werden Arnemuiden en Kleverskerke tot één gemeente samengevoegd. Een afzonderlijke aanduiding van het archief van 1851-1857 kwam te gekunsteld over om gebruikt te worden.

In de rubriek 'Economische zaken' valt op dat hier en daar stukken zijn opgenomen die mogelijk afkomstig zijn van de ambachtsgilden. Door hun geringe aantal, en het feit dat er geen jaarrekeningen, ledenlijsten, resolutieboeken of registers van verordeningen voor de gilden in het archief aanwezig zijn, is afgezien van het opnemen van de archieven van de ambachtsgilden van Arnemuiden als gedeponeerd archieven. De gebruiker is met de toegepaste samenvoeging gediend. Een constructie zoals De Waard die had, stukken van een ambachtsgilde onder het stadsbestuur opnemen, en dan daaronder onder een afzonderlijke aanduiding ('stukken van het gilde zelf'), komt te gekunsteld en onduidelijk over. Onder de rubriek 'Militaire zaken' komen derhalve ook stukken over de schutterijen van Arnemuiden voor.

Aan de inventaris is een concordantie van de inventarisnummer uit de inventaris-De Waard naar de huidige inventarisnummers toegevoegd. Hiermee kunnen archiefstukken die in reeds verschenen publicaties zijn aangehaald moeiteloos in de huidige inventaris worden teruggevonden. Tevens biedt het een soort verantwoording voor de inventarisatie, immers elke verplaatsing, samenvoeging of splitsing van oude inventarisnummers blijkt hieruit.

De archieven van de voormalige gemeenten Arnemuiden en Kleverskerke beslaan circa 24 meter. Bij de inventarisatie is het opnieuw verpakt in zuurvrije materialen. De charters, circa 35 stuks, zullen in een later stadium op afdoende wijze opgeborgen dienen te worden.

Aan deze digitale uitgave werd de in 1926 gepubliceerde regestenlijst door C. de Waard toegevoegd. In de regesten wordt echter nog verwezen naar de oude inventarisnummers. Dit zal in een volgende versie worden hersteld.

Aanwijzingen voor de gebruiker

Bij verwijzing naar dit archief zou bij voorkeur de volgende bronvermelding gebruikt moeten worden: Zeeuws Archief (ZA), archief Stad en Gemeente Arnemuiden 1431-1857 (Gem. Arn. 1431-1857), inv.nr(s) ..., daarna verkort als: ZA, Gem. Arn. 1431-1857, inv.nr(s) ...

Literatuur

A.J. van der Aa, Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden, delen 1, 6, 7, 8 (Gorinchem 1839-1846)

J. Adriaanse, De Kroniek van Arnemuiden, 4 delen (Goes 1992-1996)

J. Bruijns, F. Jilleba, Middelburg. Haar geschiedenis en mooiste monumenten (Goes 1988)

P.K. Dommisse, 'Onderzoek naar de eerste omwalling en omgeving der stad Middelburg', in: Archief. Vroegere en latere mededeelingen voornamelijk in betrekking tot Zeeland uitgegeven door het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen 1904, 1-207

Encyclopedie van Zeeland (Middelburg 1982-1984)

R. Fruin, 'In memoriam. Cornelis de Waard, geboren te Amsterdam 24 december 1847, overleden te Middelburg 9 maart 1927', in: Nederlandsch Archievenblad 34 (1926/1927) 68-74

M. Gargon, Walcherse Arkadia ... (Leiden 1715-1717)

R.M. van Heeringen, P.A. Henderikx (red.), Vroeg-middeleeuwse ringwalburgen in Zeeland (Goes 1995)

B.M. de Jonge van Ellemeet, 'De verheffing van Arnemuiden tot stad', in: Verslagen en mededeelingen. Vereeniging tot uitgave der bronnen van het oude vaderlandsche recht deel 5 (1904-1909), 4e stuk [1907], p. 289-296 [mededeling XV]

H.M. Kesteloo, Geschiedenis en plaatsbeschrijving van Arnemuiden (Middelburg 1875)

H.M. Kesteloo, 'Inventaris van het oud-archief der gemeente Arnemuiden', in: Geschiedenis en plaatsbeschrijving van Arnemuiden (Middelburg 1875) 149-256 [Bijlage C]

R.E. Künzel, D.P. Blok en J.M. Verhoeff, Lexicon van Nederlandse toponiemen tot 1200 (Amsterdam 1988)

P.J. Meertens, Arnemuiden vier eeuwen stad. Rede, uitgesproken op 24 mei 1974 in de Nederlands hervormde kerk ter gelegenheid van het vierhonderdjarig bestaan van Arnemuiden als stad, stencil (z.p. 1974)

D. Roos, Zeeuwen en de VOC (Middelburg 1987)

P.W. Sijnke, W. Riemens, Middelburg 3 delen (Middelburg 1988)

W.S. Unger, J.J. Westendorp Boerma, 'De steden van Zeeland. Eerste stuk: De steden van Walcheren (I). Middelburg', in: Archief. Vroegere en latere mededeelingen voornamelijk in betrekking tot Zeeland uitgegeven door het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen 1954, 9-87

W.S. Unger, Geschiedenis van Middelburg in omtrek, 2e druk (Middelburg 1966)

C. de Waard, 'De archieven berustende onder het bestuur der Gemeente Arnemuiden', in: Verslagen omtrent 's Rijks oude archieven [VROA] 47 (1924), Tweede deel ('s-Gravenhage 1925) 232-444

[C. de Waard], 'Arnemuiden. Regestenlijst', in: Verslagen omtrent 's Rijks oude archieven [VROA] 48 (1925), Tweede deel ('s-Gravenhage 1926) 292-492

M.H. Wilderom, Tussen Afsluitdammen en Deltadijken. III: Midden-Zeeland (Walcheren en Zuid-Beveland) (Vlissingen 1968)

Bijlage: Transcriptie van het privilege waarbij aan Arnemuiden het stadsrecht werd verleend, 9 maart 1574

Transcriptie van het privilege en het request (met apostille), voorafgegaan door een korte toelichting, zoals gepubliceerd in: B.M. de Jonge van Ellemeet, 'De verheffing van Arnemuiden tot stad', in: Verslagen en mededeelingen. Vereeniging tot uitgave der bronnen van het oude vaderlandsche recht deel 5 (1904-1909), 4e stuk [1907], p. 289-296 [mededeling XV]:

De verheffing van Arnemuiden tot stad
Een opname in de Rechtsbronnen van het privilege, waarbij Arnemuiden de waardigheid van stad erlangt, mag m.i. gerechtvaardigd heeten, daar er allicht sommigen aan gelegen ligt te kunnen constateeren, waarin het essentieele van een dergelijke verheffing bestaat, terwijl noch bij Boxhorn noch bij Smallegange het privilege in extenso is opgenomen. Het request, dat de inwoners van Arnemuiden indienden om het privilege te verkrijgen, meende ik ter nadere illustratie te moeten laten voorafgaan. Daaruit blijkt duidelijk, dat het Arnemuiden boven alles te doen was om aan den druk, dien het sinds lang van Middelburg ondervond, te ontkomen. Voor nadere bijzonderheden omtrent dit punt zij verwezen naar de Geschiedenis en Plaatsbeschrijving van Arnemuiden door H. M. Kesteloo, bl. 4-10; die overmacht van Middelburg vond volgens hem voornamelijk daarin haar oorsprong, dat Middelburg in 1494 van den Heer van Veere, diens ambacht in Nieuwerkerke, en in 1501 dat van den Heer van Zoutelande, waarop Arnemuiden zelf gebouwd was, kocht. Zoowel het privilege als het request zijn ontleend aan de origineelen, aanwezig in het archief van Arnemuiden.
B.M. de Jonge van Ellemeet

Originelen:
- request: inv.nr 1118 (reg.nrs 48-49)
- privilege: inv.nr 1 (reg.nr 50)

7.1.

Request

Aen Zijnder Excellentie.
Verthoonen in alder oitmoet ende reverentie die schamele, veriaechde ende gedestrueerde persoonen ende ingeseetene van Armuyden, ende met hen het ambacht van Nyeuwerkercken ende Mortier, hoe dat zij supplianten, als weesende die overgeblevene persoonen, Zijnder Excellentie ende der religien toegedaen zijnde, alles hebben moeten verlaten der oirsaken voirschreven, hebbende voer 't geluck moeten kiesen gedult ende patientie in heur vervolghinghe, van derwelcker zij opten 8 Mey 1572 nauwelijcx ende ter grooter noot haer leeven en hebben connen salveren, insonderheyt der oirsaken ommedat zij supplianten - sueckende heure oprechte gouverneur ende heurders vaderlants welvaren voer te staen - die wapene in de handt genomen hadden ende hen Zijnder Excellentie onderworpen omme den bloetdorstige ende tyrannisschen vijandt den Albaen te wederstaen ende uuyten lande te helpen weeren.

Daerentegen dat die vijandt met die van Middelborch hen zoe geweldich opgeworpen hebben, dat zij supplianten nyet alleene en hebben moeten vluchte, maer dat daerover mordadelijck ombracht ende gedoot zijn gewordden ettelijck haren supplianten medebroederen, veel vrouwen ende kindere, beroovende ende spolierende daerenbovens die supplianten van alle heure guederen, soe zij oyck hen met het voirschreven bloet ende goet der vermoorde ende der supplianten nyet versaet vindende, dagelijcx te wercke gegaen zijnde, affgebrooken ende verwuest hebben alle die wooningen der supplianten, oyck heure soutketelen, meer als 60000 gulden weerdich geweest hebbende, beneffens noch 4 lijnbanen, wel 12000 gulden weerdich, ende der kercken tjaerstove, weerdich ontrent 4000 guldenen, nyet gespaert oyck hebbende het gasthuys ende den godthuyse met dry schoone schuttershove, oyck heerlijck gebouwt ende heerlijck gestoffeert.

Ende dit al, zoe goet te tasten is, opdat die van Middelburch den burcht van Armuyden tenyete zouden moegen brengen ende ruyneren, zoe zij van Middelborch daeromme over veel jaeren gearbeyt hebben, zoe genoech notoir is, ommedat Armuyden bequamer havenen heeft en den coopman gerieffelicker ter zeevaart liggende is dan Middelburch, hen nyet bevredigende metten rijckelijcken gaven ende neringhe, daerinne zij in alder weelde floreerden, meynden na de voirschreven destructie alle neeringhe ende proffijten alleen zonder bermhertticheyt te incorporeren, sonder te bedencken, dat der Coninclijcke Maiesteyt daeraene veel te cort geschiede, als gheen bequamer havene in alle Zijne landen hebbende als Armuyden voorschreven, zonder oyck te overleggen, dat zij supplianten metten anderen ingesetenen des voorschreven borchs van Armuyden der Conincklijcke Maiesteyt van alle sacken zoe sware lasten ende ongelt van chijsen ende ander incommen waren betalende als d'ingesetenen van Middelborch, die in beslootene [mue]ren bevrijt saten ende boven maten zeer domineerden ende ...rden, dagelijcx inslickende meest alle die amba[chtshee]rlicheden metten eylants gronden van erffven, daerinne geleegen.

Ende diewijle dan, Genadighe Heer, die van Middelborch die grontlijcke ende die eenighe oirsake zijn, nyet alleene van der ruyne des voirschreven burchs Armuyden, maer oyck van de voorschreven moorden ende van der ganssche verderffenisse der supplianten, dewelcken alsoe de supplianten het middel van heure geruyneerde huysen te herbauwen benomen hebben, ende dat jammer, jae een groote schade ware, dat alsulcke borcht ende schoone havene nyet herbauwt ende bewoont en zoude wordden, soe keeren die supplianten hen in alder oitmoet tot Zijnder Excellentie, oitmoedelick biddende, dat den goeden wille van Zijnder Excellentie zoude moeghen weesen tgene voirschreven is te behertsighen ende tot opbauwinghe des voirschreven burchs ende ten onderstande der supplianten de supplianten te ontslaen, te quitere ende te bevrijen van allen renten, chijsen ende schulden, die de rebellen van Middelborch - emmers die omme der religien daeruuyte nyet geweecken en zijn - zouden bynnen Ermuyden ofte opt ambachte van Nyeuwerkercken ende Mortier moeghen heffen, blijvende daer uuytgesondert alle die eyghen huysen ende erffgronden der voorschreven rebellen.

Latende daerenboven hen supplianten peyselijck ende vredelijck volghen die guederen, die zij in Middelborch zijn hebbende, consenterende ende octroyerende hen daeromme voirdane zonder verbitteringhe oirdentlijck te leeven, dat men van nu voirdane bynnen Armuyden alle coopmanschappen ende neeringhen zal moeghen gebruycken, alsoe men in andere omliggende plaetssen is vermoegende ende doende, stellende aldaer eene behoirlijcke wet met allerley persoonen, daertoe noodich ende bequaem, omme aldaer kennisse te nemen van allen questien, die aldaer ende in de voirschreven ambachten van Nyeuwerkercken ende Mortier zouden moeghen rijsen ofte geproponeert worden, die te hooffde beroepen zelen moegen wordden aen den Raet des Conincx in Hollandt ende den Hooghen Rade tot Mechelen, ende totten dyen hen supplianten ofte der wet - in der maniere voorschreven te stellen - te octroyeren ende te aucthoriseren, dat zij van nu voirdaen totten ontfanck van alle incommen, als chijnsen ende anderssins, selen moegen stellen ontfangers, die dezelve selen ontfanghen tot behoeve des voorschreven borchs, midts doende der Conincklijcke Maiesteyt reeckeninghe ende bewijs ende van't seste part het reliqua.

Daerinne mede begrijpende ende besluytende die soutmate, diewijle dezelve bynnen Ermuyden bequamer sal vallen te verpachten ende uuyt te gheven als tot Middelburch, midts daervan tot proffijte des Conincx mede betalende het seste deel ende oyck midts contribuerende in alle ordinarisse beden ende lasten des gemeynen lants gelijck h[eur]e naebueren.

Dwelck doende, zelen die supplianten nyet alleene alle devoir doen omme die opbauwinghe van Ermuyden voirschreven, maer sullen den almechtighen Godt bidden voer den gelucksalighen voerspoet ende het langduerich leeven van Zijnder Excellentie.

Apostille i.m.:
Den supplianten wert gegunt quijtscheldinge van allen renten ende grontsisen, staende op huysen ende erven binnen 't bevanck van't dorp oft borcht, genaempt Armuyden, gevallen ende verschenen zedert dat tselve dorp deur den viant ingenomen werdt ende die noch vallen ende verschijnen sullen onthier ende Sinte Migeli dach vierentseventich eerstcomende met 't verloop van dien pro rata, ende bij den supplianten overleggende spesificatye van den goeden, die se mainteneren binnen Middelburch te hebben. Sine Excellentie werdt op de restetucie van dien disponeren ofte duer Governuers ende Raden doen desponeren, zoo deselve in de redelickheyt bevinden zullen te behoren.

Denselven supplianten werdt mede gegunt de faculteyt omme eenige bequame persoonen bij geschriefte te muegen overleveren, uuyt dewelcke deselve, oft Governuers ende Raden, een wettelijcke magistraet zal constitueren om binnen de jurisdictie des vorschreven borchs, Nieuerkercke ende Mortier recht ende justicie te administreren, zoo in krumenele als in ceville zaeken, op den voet ende instrucsie, als men procedeert ende doet binnen de stadt Middelburch, behalven dat se daervan sullen staen ten resoorte aen den Raet van Hollant in cas d'appèl.

Ende omme de goede borgers van't vorschreven borcht te bate te comen in't herbouwen van hueren huysen, Sijne Excellencie acordeert henlieden de gerechte helft van alle alsulcke demeynen ende incomen, als de Coninclijcke Maiesteyt ende de stadt Middelburch aldaer plach te heffen, vor den tijt van eenen geheelen jare, alleenlijken uuytgesceyden de coren- ende soutmate, die blijven sal, daer se plach te wesen, welcke helft verdeelijcken zal zijn onder den borgeren, die voor Sinte Migiels daege meest al opgebouwet zullen hebben, ten advenant van elckers kosten, naer descretie van alsulken persoonen, als bij Governuers ende Raden te dien gedeputeert zullen worden, behoudens dat die van Armuyden in alles anders hen sullen draegen ende contribueren als ende na advenant dat andere steden doen, Zijne Excellencie toegedaen wesende.

Eyntelijcken zoe sullen de borgers van Armuyden vrijlijck moegen coopen ende vercoopen alle waeren ende coopmanschippen, comende van Oosten over zee, tzij dan in't grosse ofte te pennewarden, uuytgesondert de wolle lakennen, van dewelcke zijlieden egeen en sullen moegen vercoopen excederende den prijs van sessendertich stuyvers d'elle. Ende aengaende de westerse goeden ende waren, van dezelve en zullen se egeen voirder macht ende recht hebben om te verhandelen, dan zij voir date van de jegenwoirdige trubbels gehadt hebben. Alles bij provisie. Gedaen te Middelburch IXen Martii 1574 a nativitate Domini.

Guillaume de Nassau
Bij bevele van Sinder Excelentye
Bruyninck

7.2.

Privilege

Wilhem, bij der gracien Goids, Prinche van Orangnen, Grave van Nassouwen , van Catzenellenboghe, van Vianden, van Dietz, van Bueren, van Leerdam etc., Heere ende Baron van Breda, van Diest, van Grimbergen, van Arlay, van Nozeroy etc., Borchgrave van Antwerpen ende Besançon, Stadthoudere ende Capiteyn-Generael over Hollant, Zeelandt, West-Vrieslant ende Utrecht. Allen dengenen, die dese tegenwordighe zullen zien saluyt!

Doen te wetene, dat ter ootmoediger bede ende supplicatie, aen Ons gedaen bij de schamele, verjaechde ende gedestrueerde persoonen ende ingesetenen van Arnemuyden in Walcheren, tenderende om gevoordert te worden tot goeder policie, welvaert ende prosperiteyt, ende te badt te mogen becomen van den grooten ende zwaren, onverdraghelijcke schaden, costen ende lasten, daer zij uuyt saecken van der tegenwordiger orloghe, aengevangen tegens den algemeynen vijant Zijnder Maiesteyts erf nederlanden, den Hertoge van Alba, zijnen aenhangeren ende naervolgers, in gevallen sijn. Ende ten opsiene van't goet dëbuoir ende getrouwen dienst, Zijne Maiesteyt bij henluyden in deselve orloghe gedaen, dat Ons van weghen ende in den name derselver Maiesteyt ende uuyt cracht van d'aucthoriteyt, bij den tractate van reductie der stadt Middelburch onder Onsen gouvernemente aen Ons gereserveert, zoude believen te gunnen, accorderen ende octroyeren in crachte van previlegie zekere poincten ende articulen , Ons bij henluyden overgegeven. Wij deselve articulen overgesien hebbende ende daerop gehadt 't advijs van de Gouverneurs van Vlissingen, Vere ende Sierixzee ende andere Raden, neffens Ons wesende, hebben den voergenoemde van Arnemuyden voer henluyden ende huere naercomers, ingesetenen aldaer, zoowel beneden als boven den dijck, gegonnen, geaccordeert ende geoctroyeert, gonnen, accorderen ende octroyeren mits desen tgene des hiernaer volgt.

In den eersten soo vergunnen Wij den supplianten quijtscheldinge van allen renten ende grontchijnsen, staende op huysen ende erven binnen't bevanck van't dorp ende borcht, genaempt Arnemuden, gevallen ende verschenen tsedert dat hetselve dorp deur den vijant ingenomen wert, ende die noch vallen ende verschijnen sullen onthier ende Sinte Michiels dach vierentseventich eerstcomende met het verloop van dien pro rata.

Item Wij vergunnen ende ordonneren, dat den burch oft plaetsse van Arnemuden, soo boven als beneden dijcx, gelijck dat tegenwordelijck bewalt ende overgraven is, ofte noch bewalt ende overgraven zal worden, van nu voortaen sal wesen een stadt, ende daervoer genomineert ende gereputeert zal worden, geheel ende al geexempteert van de oude voergaende keuren, ordonnantien ende jurisdictie van der stadt Middelburch ende regeerders derselver, diewelcke daertoe ofte gevolge ende appendentien van dien geen seggen oft dispositie meer hebben en zullen.

Item Wij accorderen ende vergunnen den supplianten de faculteyt om eenige bequame persoonen bij gescrifte te mogen overleveren, uuyt dewelcke Wij oft Gouverneurs ende Raden een wettelijcke magistraet zullen constitueren om binnen de jurisdictie des voerschreven burchs Armuyden, Nyeuwerkercken ende Mortier recht ende justicie te administreren, zoo in criminele als civile saecken, op den voet ende instructie als men procedeert ende doet binnen der stadt Middelborch, behalven dat se daervan sullen staen ten resorte aen den Raedt van Hollant in cas van appèl.

Item dat die voergenoemde magistraet zal vermogen te verkiesen uuyt de notabelste poorters zekere persoonen tot vroedschap ende raedt, om met dieselve die voergenoemde stadt te regeren, soo ten respecte van goede policie, incomen ende employeren van exchijsen ende domeynen, mitsgaders van de noodelijcke wercken ende reparatien, als oyck het nomineren ende creëren van allen anderen officieren, tot dienste ende oorbaer der stadt ende onderhoudinge der policie van noode wesende, in alder formen ende manieren, als die van Middelborch al tselve gedaen hebben. Mits dat zij lieden insgelijcx oyck uuytreycken ende jaerlijcx betalen zullen tot prouffijte van de Conincklijcke Maiesteyt zulcke quote ende penninck uuyt den accijsen, als die van Middelburch betaelt hebben.

Item dat, zoo wanneer een van den magistraet deser werelt compt t'overlijden binnen den tijt zijns officie, zullen alsdan die andere mogen nomineren twee andere persoonen, daervan den eenen in plaetse van den overleden gesurrogeert sal worden.

Item dat die verkiesinge van de magistraet jaerlijcx geschieden zal bynnen der maent Martius tot sulcken dage als de Baillieu, vanwegen de Coninclijcke Maiesteyt aldaer gestelt oft noch te stellen, mitsgaders den Burchmeesters bequamelijcxt wesen zal, ende dat bij den ouden magistraet ende gecoren raden, mitsgaders andere notabele burgeren, die hemluden believen sal daertoe te roepene, diewelcke al tsamen in handen van den Baillieu den eedt doen zullen om naer huere beste wetentschap ende kennisse te kiesen ende nomineren die alder bequaemste van de burgers, tamelijck binnen der stadt ofte ten minsten binnen den eylande van Walcheren gegoedt ende geerft, ende drye jaeren continuelijck aldaer gewoont hebbende.

Item dat die voergemelde magistraet ende raden sullen hebben d'aucthoritheyt van te maken, ordonneren ende statueren alsulcke ordonnantien, statuyten ende verboden concernerende de justicie ende policie, ende voorts mogen handelen, tracteren ende disponeren van allen anderen saecken ende affairen der stadt aengaende, gelijck zijluden bevinden zullen tot den meesten oorbor van der stadt ende inwoonderen te behooren ende van noode te wesen.

Item hebben oyck den supplianten geaccordeert ende gegunt, gunnen ende accorderen bij desen, dat geene poorters oft poorterssen van Armuyden oft huerlieden huysgenoten in eenige andere steden ofte plaetsen van Walcheren criminelijck beticht ofte aengesproken sullen worden, nemaer in eenige derselver steden oft plaetsen, van of onder 't dexel van criminele saecken gevangen wesende, thuerlieder oft Burchmeesters ende Schepenen ofte oyck des Baillieus van Armuden verzoucke gerenvoyeert ende gesonden worden, tot coste van den versoucker, binnen derselver stadt van Arnemuden ende gelevert in handen van den Baillieu, mette informatie thuerlieder laste zijnde, om bij denselven Baillieu daertegens geprocedeert te worden naer behooren.

Item hebben geaccordeert, dat gheen poorters oft poorterssen der voornoemde stadt en zullen vallen in confiscatie van goeden boven dertich Ponden Parisisen, dan wel van den lijve oft lit, naer gelegentheyt van der misdaet. Ende zullen huere resterende goeden boven die voergenoemde dertich Ponden Parisisen succederen op heure kinderen ofte gerechte erfgenamen, oyck bij testamente, uuytgesondert van verraderije tegens de stadt ofte gemeyn vaderlant [men vergelijke met deze bepaling art. 6 cap. III der Keure van Zeeland van 1495].

Ten laetsten hebben Wij den voergenoemde supplianten ende die stadt Armuyden genomen ende nemen mits desen in des Conincklijcke Maiesteyts ende Onse protectie ende sauveguarde.

Ghebiedende ende bevelende daeromme alle officieren, justicieren ende andere, denselven voer henluyden ende heure nacomers, poorteren ende ingesetenen der voergenoemde stadt zoo in't general als in't particulier van al het ghuendt hemluden boven gegunt en geoctroyeert is, ofte noch gegunt ende geoctroyeert zal mogen worden, te laten rustelijck ende vredelijck gebruycken, ophoudende ende doende ophouden alle empeschementen ende wederseggen ter contrarien. Want Ons alsoo belieft.

Des torconden hebben Wij desen met Onsen name geteeckent ende Ons secreet segele hieraen doen hangen in rooden wasse.

Gegeven tot Middelborch op den negenden dach der maent van Martio in't jaer Ons Heeren duysent vijfhondert tseventich ende viere.

Guillaume de Nassau

laatste wijziging 28-05-2010

, 2.640 beschreven archiefstukken

1200 Stad en Gemeente Arnemuiden 1431-1857

1.	Archieven van Stad en Gemeente Arnemuiden, 1431-1857 (1892) Even geduld. Er worden 2 records opgehaald.

2.	Gedeponeerde archieven Even geduld. Er worden 2 records opgehaald.

laatste wijziging 28-05-2010

, 2.640 beschreven archiefstukken

1200 Stad en Gemeente Arnemuiden 1431-1857

Deze regestenlijst door C. de Waard werd in 1926 gepubliceerd ([C. de Waard], 'Arnemuiden. Regestenlijst', in: Verslagen omtrent 's Rijks oude archieven [VROA] 48 (1925), Tweede deel ('s-Gravenhage 1926) 292-492). In de regesten wordt nog verwezen naar de oude inventarisnummers uit de in 1925 gepubliceerde inventaris door C. de Waard, die door de inventarisatie van 1996 kwam te vervallen. Deze verwijzingen kunnen via de concordantie worden herleid naar het huidige inventarisnummer.

1217
Johanna, gravin van Flandria, en Wilhelmus, graaf van Hollandia, en hunne burggraven in Selandia hebben bezworen de wet (van 1217), dat niemand die van Middelburch in Flandria en Hollandia zal arresteeren dan om eigen misdaden.
a. Uittreksel uit het register van privilegiën der stad Middelburg van Jacob Zagarus (pensionaris dier stad) van (c. 1570) (Inv. nr. 1).
b. Afschrift van het sub a vermelde uittreksel in Inv. nr. 79, onder nr. 21.
c. Afschrift van Frederik van Swieten (secretaris der stad Arnemuiden) van (c. 1650) van een afschrift van Bartholomeus Cannoye (secretaris dier stad) van (c. 1590) (Inv. nr. 48).